Gazzâlî'nin Aksaray'daki Torunları ve Nedensellik ve Metafizik Açısından Gazzali Felsefesi -1-

Gazzâlî ile İlk Tanışıklığım

Gazzâlî ile ilk tanışıklığım, annemin küçük yaşta dedesi Hüseyin Oruç Hoca ile yaşadığı bir anıya dayanıyor. Annem, dedesi Hüseyin Oruç'un zaman zaman ailesini toplayıp "Biz İmam Gazzâlî'nin torunlarıyız" dediğini anlatırdı. Bugün 94 yaşında olan annemin o küçük yaşta duyduğu bu söz kendisinde derin bir etki bırakmış olmalı ki bunu çocukluğumuzda bizimle de paylaştı. Bu anı benim ruhumda da büyük bir iz bırakmıştı 1975 yılında Malatya Teknik Lisesi'ni bitirdikten sonra Gölcük tersanesinde işe başladığımda ve Gölcükte bir kitapçıyı gezerken gözüme çarpan, Hilmi Ziya Ülken'in Selçuk Yayınları'ndan çıkan İslam Felsefesi kitabını satın aldım. Aradan 51 yıl geçmesine rağmen bu eser, kitaplığımın en güzel köşesinde varlığını sürdürmektedir. Ne yalan söyleyeyim, okuduklarımdan pek bir şey anlamadım ama okumaktan vazgeçmedim. Gazzâlî ile ilk okumalarım, Ord. Prof. Dr. Hilmi Ziya Ülken'in bu eseriyle başladı diyebilirim.

Aradan yıllar geçtikten sonra, milletvekilliğim döneminde, 2006 yılında arkadaşımız aynı zamanda siyaset bilimci ve yakın tarih uzmanı olan Prof. Dr. Bülent Arı hoca beni aradı. Bülent Hoca, Selçuk Üniversitesi'nden Doğan Yörük Hoca'nın "XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı" adlı doktora tezinin kitap olarak basıldığını söyleyip bir tane almamı önerdi; bu vesileyle Aksaray tarihi ve İmam Gazzâlî merakım yeniden canlandı.

Aksaray'daki Kökler ve Gazzâlî'nin Torunları

Bu tarihten sonra yoğun bir şekilde Gazzâlî okumalarına başladım. Özellikle internette Gazzâlî ile ilgili yazıları indirerek geniş bir arşiv oluşturdum. Bir yandan Gazzâlî'nin felsefi derinliğini, bir yandan da ailemizin Gazzâlî bağlamında Aksaray'daki köklerini araştırmaya başladım.

Akademik çalışmalar, Gazzâlî'nin erkek evladı olmadığını, yalnızca kızları olduğunu yazmaktadır. Kızlarından bir kısmı doğal yollarla topluma karışıp isimleri unutulurken, kızlarından biri olan Sittünnisa, Şirvanşahlara gelin gittiği görülmektedir. Sittünnisa'nın çocuklarını ve torunlarını II. Kılçaslan’ın Aksaray’a getirmesi ile Gazzali’nin manevi mirasının genetik olarak günümüze kadar taşınmasına vesile olmuştur.

Payitaht Konya olmasına rağmen, II. Kılıçarslan, Aksaray'ı bir ordugâh haline getirmiş, savaşlardan zaferle dönülmesi nedeniyle şehrin unvanını "Darü'z-Zafer" olarak adlandırmıştır. II. Kılıçarslan Aksaray’ı çok sevmiş ve zamanın çoğunu Aksaray’da geçirmiş ve Aksaray’da vefat etmiştir. O dönemde Aksaray'da büyük imar hareketlerine girişerek medreseler, camiler, köprüler ve darphaneler inşa etmiştir. Aksaray'ı imar eden II. Kılıçarslan, Şirvanşahlardan getirttiği Gazzâlî'nin torunlarını ve beraberindeki ilim irfan sahibi, devlet tecrübesi olan kişileri Aksaray'a yerleştirmiştir. II. Kılıçarslan'ın Aksaray'ı ‘Darü’z Zafer’ unvanın yanında "Şehrü's-Süleha" diye adlandırması, Gazzâlî'nin torunlarının bu şehre tesadüfen yerleştirilmediğini, şehrin Türkleştirilmesi ve İslamlaştırılması için bilinçli bir tercih olduğunu ortaya koymaktadır. Gazzâlî'nin torunları, Selçuklular zamanında Aksaray'da Subaşılık ve Müftülük görevleri üstlenmiş ve Osmanlı döneminde de Müftülük, Sancak Beyliği ve Alay Beyliği gibi görevlerde bulunarak şehre hem idari hem de dini alanda hizmet etmişlerdir.

II. Kılıçarslan’ın Şirvanşahlardan getirttiği ailelerin Şâfii mezhebine mensup olması, Selçuklu hanedanının mezhebinin ise Hanefi olması nedeniyle, Şirvanşahlardan gelen Ebü'l-Fezâil Mehmed efendi 1268 yılında evini Hanefi ve Şâfii tefsir ve hadis ehline vakfetmiştir. Zaman içinde gelen Şâfiilerin büyük çoğunluğu Hanefi mezhebini benimsemişlerdir. Prof. Dr. Ali Ertuğrul Hoca'nın "İmam Ebû Hâmid el-Gazzâlî'nin Anadolu'daki Torunları" adlı makalesinden anlaşıldığı kadarıyla, İmam Gazzâlî'nin torunlarından Aksaray kadısı Mümin ile kardeşi Subaşı, Moğollara başkaldıran Sülemiş İsyanı'na destek vermişlerdir.

Fahreddin Râzî'nin Torunlarının Aksaray'a Gelişi

Şirvanşah meliklerinden Muhammed b. Rıdvan, Gazzâlî'den bir asır sonra doğan ve Afganistan'ın Herat şehrinde eğitim veren büyük âlim Fahreddin Râzî'nin öğrencisi olmuştur. Muhammed b. Rıdvan, İbn-i Sînâ'nın önemli eserlerinden olan ve yanlış şerh edildiğini düşündüğü Uyûnü'l-Hikme eserinin Fahreddin Râzî tarafından yeniden şerh edilmesi için ricacı olmuş ve maddi destek sağlamıştır. Fahreddin Râzî'nin çocukları ile Şirvanşahların çocukları arasındaki ilk temas böylece başlamış olur.

Fahreddin Râzî'nin ölümünden sonra ortaya çıkan Moğol istilası her yeri yakıp yıkmaya başlayınca, Fahreddin Râzî'nin çocukları ve torunları, Gazzâlî'nin torunlarının izlediği yolu izleyerek Şirvanşah üzerinden Aksaray'a gelip yerleşmişlerdir. Fahreddin Râzî'nin torunlarının da Aksaray'a yerleşmesiyle, II. Kılıçarslan'ın "Şehrü's-Süleha" hayali bir anlamda gerçekleşmiş oldu. Fahreddin Râzî'nin torunlarından Cemaleddin-i Aksarayî, Piri Mehmed Paşa ve Zembilli Ali Efendi gibi ilim ve devlet adamları, Selçuklu ve Osmanlı döneminde büyük hizmetler vermişlerdir. Sadrazam Piri Mehmed Paşa, iki yıl Yavuz Sultan Selim'e, üç yıl da Kanuni Sultan Süleyman'a hizmet etmiş Aksaraylı bir vezirdir.

Alaaddin Aköz ve Doğan Yörük'ün "XVI. Yüzyılda Aksaray Sancağı Taşra Görevlileri" adlı makalesinde, Aksaray'ın ilk sancak beyinin 1522 yılında İmam Gazzâlî neslinden Sinan Bey olduğu görülmektedir. Aksaray, 1522 yılına kadar Osmanlı İmparatorluğu döneminde, Karaman Eyaleti Niğde Sancağı Aksaray Kazası statüsünde iken; Sadrazam Piri Mehmed Paşa zamanında, 1522 yılından itibaren Karaman Eyaleti'ne bağlı müstakil bir Sancak Beyliği statüsüne yükseltilmiştir. Piri Mehmed Paşa, memleketi Aksaray'a olan vefa duygusunu, şehri sancak beyliğine yükselterek göstermiştir. Muhtemelen dönem arkadaşı olan İmam-ı Gazzali neslinden Sinan Bey'i Aksaray'ın ilk sancak beyi, Sinan Bey'in oğlu Hamza Bey'i de Aksaray'ın ilk alay beyi olarak atamıştır.

Bu konularda, merhum İbrahim Hakkı Konyalı'nın üç ciltlik devasa Aksaray Tarihi eseri ile Alaaddin Aköz, Doğan Yörük ve Ali Ertuğrul gibi akademisyenlerin çalışmalarında çok daha kapsamlı bilgiler mevcuttur.