İlahi Üfleyiş, Akıl ve Dönüşüm

Geçtiğimiz günlerde Youtube kanalında National Geographic’nin dünyanın oluşumu belgeselini izlerken herkesin zihnini kurcalayan o kadim soru aklımda yeniden canlandı: Biz kimiz ve nereden geldik? Evren 13.8 milyar yıl önce oluştu ama dünyamızın oluşumu evrene göre daha genç 4.5 milyar yıl önce. Belgeselde 3.8 milyar yıl önce yüzlerce derece sıcaklıktaki dünyamızın 20 milyon yıl boyunca su kristali taşıyan meteorların bombardımanına uğradığı söylüyor. Bu su kristalleri sıcak dünya yüzeyini soğutarak bugünkü okyanusları oluşturduğu ve birçok jeolojik dönüşümlerle dünyayı yaşanabilir bir ortam haline getirdiği belli bir hipotez içinde anlatıyor.

Belgeseldeki gibi Modern bilim, yeryüzündeki ilk canlılığın milyarlarca yıl önce okyanus tabanlarındaki hidrotermal bacaların etrafında; yoğun bir ısının, mineralli suların, killi çamurların ve amansız kimyasal süreçlerin içinde başladığını söylüyor. İlk bakışta tamamen seküler, laboratuvardan çıkma bir senaryo gibi duran bu anlatı, aslında insanlık tarihinin en eski dini metinleriyle çarpıcı bir ritim tutturuyor.

Bugün biz ‘her canlıyı sudan yarattık’ diyen Kutsal kitabımız Kur’an-ı Kerim’e dönüp baktığımızda; insanın yaratılış ham maddesi olarak "su", "çamur", "balçık" ve "ateşte pişmiş killi toprak" (salsal) gibi kavramların zikredildiğini görürüz. Kuran bize laboratuvara gidin bunları araştırın demez ama araştırma yapmamız için bir ufuk ve heyecan verir. Bilimin "kil hipotezi ve hidrotermal reaksiyonlar" dediği şeye, din "çamurun şekillenmesi ve suyun can bulması" diyor. Özünde iki anlatı da insanı kibirli tahtından indirip, onun kökenini yeryüzünün en mütevazı, en cansız elementlerine; bastığı toprağa bağlıyor.

Peki, kökenimiz bu kadar ortak ve maddesel ise insanı o ilkel çorbanın içinden çıkarıp medeniyet geliştiren, uzaya roket gönderen, felsefe yapan, adalet arayan bir varlığa dönüştüren şey neydi?

Bilimsel pencereden baktığımızda bu milyarlarca yıl süren büyük bir değişim ve dönüşüm hikâyesidir. Bizler iki ayak üzerine dikilen, elleri serbest kalan, ateşi bularak besinleri pişiren ve "beyin organı’ sürekli gelişen, Allahın yeryüzünde halife tayin edeceğim dediğinde melekleri yeryüzünde kan dökecek birini mi tayin edeceksin dediği ilk akıllı türler idik. Diğer canlılar yaradılışları gereği üstlendikleri ekolojik roller sonucu, pençeleriyle, hızlarıyla veya zehirleriyle hayatta kalmayı başardıkları için bu maliyetli "akıl kumarını" oynamak zorunda kalmadılar. Çitanın hayatta kalmak için soyut düşünmeye bir silah geliştirmeye değil, saatte 110 kilometre hıza ihtiyacı vardı. İnsanın ise tek bir kozu vardı: Akıl.

Ancak hikâyeyi sadece biyolojik evrimle, nöronların sinaptik bağlarıyla ve et-kemik ilişkisiyle sınırlamak, insan bilincinin o devasa boşluğunu doldurmaya yetmiyor. İşte tam bu noktada, bilimsel "nasıl" sorusu yerini inancın "neden" sorusuna bırakıyor.

Kur’an, insanın biyolojik olarak şekillenmesini anlattıktan sonra sarsıcı bir dönüm noktasına işaret eder: "Ona ruhumdan üfledim." Bu ilahi üfleyiş, insana sadece biyolojik bir canlılık verilmesi değil; onu doğadaki diğer tüm canlılardan ayıran akıl, irade, vicdan ve ahlaki farkındalığın kalbe zerk edilmesidir. Hayvanlar âlemi kendi varlığını sürdürmek için sınırlı, içgüdüsel bir akılla milyarlarca yıl hiç değişmeyen ve gelişme göstermeyen "orman kanunlarına" tabi yaşarken; insana üflenen o ruh, onu yeryüzünün halifesi, yani doğrudan doğruya ahlaki bir sorumlusu yapar. Eğer insana üflenen o ruh, akıl ve irade olmasa idi insan nesli ‘orman kanunlarına tabii olan’ diğer canlılar tarafından çoktan yok edilmişti.

Buradan bakıldığında din ve bilim, birbirini çatışan iki düşman değil; aynı hakikatin farklı cephelerine ışık tutan iki farklı projektör gibidir. Bilim, çamurdan ve sudan başlayan o milyarlarca yıllık fiziki serüvenin mekanizmasını, laboratuvar masasında önümüze koyar. Din ise o çamurun neden bir bilince dönüştüğünü, birçok nesnenin yüklenmekten kaçındığı ve bize yüklenen o "akıl" emanetinin dini ve toplumsal sorumluluğunu hatırlatır.

Kuran ayetlerinin yorumlanması için bazen yüzlerce yıl beklememiz gerekiyor. Örneğin Zariyat Suresi 47 ayette ‘Göğü kudretimizle biz kurduk ve şüphesiz biz onu genişletmekteyiz’ diyor. Bu ayet 24 bin kişinin yaşadı Mekke ile 10 bin kişinin yaşadığı Medine döneminde ve bilimsel çalışmaların olmadı bir ortamda ‘Allah evrende birçok nimetler halk etti ve bu nimetleri artırmakta’ şeklinde gayet mantıklı bir yorum yapılıyordu. Modern çalışmalar ise bizim bu ayetin evrenin yaradılışı ve genişlemesi şeklinde yorumlayabilmemiz için hicretten 1307 yıl yapılan bilimsel çalışmaları beklememiz gerektiğini ortaya koydu. 1929 yılında gelecek olan ve kendisi ateist olan Dr. Hubble, bu ayetten habersiz bir şekilde, bizi evrenin sıfır hacimli bir noktadan yaratıldığını ve sürekli genişlemekte olduğunu gösteren Big Bang teorisi ile tanıştırdı. Elde edilecek yeni bilimsel verilerin ışığında bu ayeti yeni nesiller mutlaka farklı yorumlayacaklardır. Olaya bu pencereden baktığımızda bu ayet bile kendi içinde dinamik bir yapıya sahiptir.

Bizler hem laboratuvardaki o ilkel çorbanın elementlerini karışmadan vücudunda taşıyan biyolojik birer canlıyız, hem de Allah’tan gelen o ilahi üfleyişin ahlaki ağırlığını omuzlarında hisseden manevi varlıklarız. Bilimin gösterdiği "çamuru" kabul edip, dinin üflediği "ruha" sahip çıkabildiğimiz ölçüde tam manasıyla "insan" olabiliyoruz.