Osmanlı Sanayileşme Trenini Neden Kaçırdı?

Tarih sayfalarını karıştırırken çoğunlukla sadece sonuçlara odaklanır, o sonuçları doğuran uzun ve sancılı süreçleri gözden kaçırırız. Bugün entelektüel çevrelerin en sevdiği, adeta popüler kültür malzemesi haline gelen o meşhur soruyu bilirsiniz: "Avrupa; Galileolarla, Newtonlarla akıl çağını inşa edip fabrikalar kurarken, Osmanlı bu treni neden kaçırdı?"

Bu soruya genellikle "matbaanın geç gelmesi" ya da "medreselerin bozulması" gibi ezberlenmiş ama son derece yüzeysel cevaplar verilir. Oysa asıl cevap, imparatorluğun sırtındaki o devasa askeri ve mali yükte; yani "vatanı koruma" sorumluluğunda gizlidir.

224 YILLIK KESİNTİSİZ VAROLUŞ MÜCADELESİ

Başarısız II. Viyana kuşatmasından sonra imzalanan1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı için sadece bir toprak kaybı değil, asıl büyük ekonomik kırılma noktasıydı. O güne kadar fetihlerle beslenen, ganimet ve vergiyle dönen devlet mekanizması, Karlofça’dan sonra tam tersi bir yöne savruldu. Artık fetihler bir zenginleşme aracı değil; eldekini korumak için harcanan ve her geçen gün daha da pahalılaşan devasa birer mali külfete dönüştü.

Rakamlar yalan söylemez: 1699’dan Cumhuriyet’in ilan edildiği 1923’e kadar geçen 224 yıl boyunca Osmanlı, her cephede irili ufaklı 30’a yakın büyük uluslararası savaş verdi. Bu, neredeyse her on yıla iki büyük savaş sığdırmak demektir! Osmanlı sürekli toprak kaybetti, mali yapısı felç oldu ve en acısı; yetişmiş insan sermayesinin büyük bir kısmını cephelerde şehit verdi.Avrupa’da hiçbir ülke, iki asırdan fazla bir süre boyunca kesintisiz bir "varlık ve yokluk" mücadelesi vermedi.

224 yıllık bu süreç içerisinde Osmanlının köklü kuruluşlarından olan Yeniçeri ocağı zamanla bozulmuş, devlete kazan kaldırıp sultanları alaşağı etmeye ve yenileşme hareketlerine karşı çıkmaya başlamıştır. Devlet bir taraftan iç sorunlarla diğer taraftan dış saldırılarla mücadele etmek zorunda kalmış ve güç kaybetmiştir.

İKİ FARKLI KARAKTER: SÖMÜRGECİ BATI, ADİL OSMANLI

Tam bu noktada, Avrupa ile Osmanlı arasındaki makasın neden bu kadar radikal açıldığını anlamak için derin bir zihniyet farkına bakmamız gerekiyor. Değerli tarihçi Prof. Dr. Erhan Afyoncu’nun da isabetle belirttiği gibi:

"Osmanlı fethettiği yerlere sömürgeci gözüyle bakmadı, fethettiği her yeri vatan toprağı olarak gördü. Avrupalılar ise işgal ettiği yerlerin kaynaklarını sömürdü ve ülkelerine taşıdı."

İşte bu tespit, Aydınlanma Çağı’nın da Sanayi Devrimi’nin de finansal perdesini aralar. Karşımızda iki taban tabana zıt karakter vardır:

Avrupalı: Dünyanın dört bir yanını işgal edip yağmalayan, sömürgelerden gemilerle taşıdığı kanlı altınlar ve bedava ham maddelerle beslenen, dışarıdan gelen devasa bir sermaye birikimiyle zenginleşen bir Avrupalı.

Osmanlı: Fethettiği toprağı "gözden çıkarılacak bir sömürge" değil, canı pahasına korunacak "kutsal bir vatan" olarak gören, mali ve insan sermayesini bu değer için tüketen bir Osmanlı.

Osmanlı, geliri azalsa bile Balkanlar’a, Ortadoğu’ya yatırıma, imara ve oradaki halkı korumaya devam etti. Sınırda Rus ordusu Belgrad’a dayanmışken, Akdeniz’de donanma yakılmışken ve bütçe vatan topraklarını müdafaa etmek için erirken, o Osmanlı Akıncısının üniformasını çıkarıp laboratuvar önlüğü giymeye ne vakti vardı ne parası ne de buna imkân veren bir jeopolitik lüksü! Devlet, hayatta kalabilmek için elindeki tüm kıt kaynakları askeri harcamalara yatırmak zorunda kaldı.

Bu bitmeyen savunma harcamaları devleti önce iç borçlanmaya, ardından 1854’te dış borç sarmalına ve nihayetinde 1875’te mali bir iflasa sürükledi. Uzun lafın kısası; Batı sömürerek, yağmalayarak ve zenginleşerek o bildiğimiz "gelişmişlik" tahtına oturdu. Osmanlı ise adaletle yönettiği vatan topraklarını koruma ahlakı uğruna fakirleşti ve yıprandı.

DİRENİŞTEN CUMHURİYETE ÇIKARILACAK DERSLER

Bugün arkamıza yaslanıp o dönemi "neden geri kaldık" diye sorgularken, suçu faturayı İslam’a ya da İslam âlimlerine kesmek kolaycılıktır. Unutmamamız gereken yalın bir gerçek var:

O 224 yıllık amansız ve asil direniş, imparatorluğu maddi olarak tamamen bitirmiş olsa da, Osmanlı kurmaylarının önderliğinde atalarımızın destansı mücadelesiyle Anadoluyepyeni bir Cumhuriyet ile taçlandırıldı.Osmanlı’nın yaşadığı bu trajik ama onurlu süreci çok iyi bilmek ve tarihten doğru dersleri çıkarmak geleceğimizi bu dersler üzerine inşa etmek zorundayız. Bu coğrafyada devlet olarak varlığını sürdürmenin bir bedeli vardır, devletimiz ve atalarımız bu bedeli bazen çok büyük bir şekilde ödemiştir.

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun dediği gibi biz otobüsünü kaçırmış bir milletin çocuklarıyız bu nedenle teknoloji ve sanayileşmede kaçırdığımız otobüsü yakalamak için otobüsten hızlı koşmalıyız.